Patlamadan korunma dokümanı; yanıcı gaz, buhar, sis veya toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerlerinin hazırlamak zorunda olduğu, riskin değerlendirildiğini ve gerekli önlemlerin alındığını ortaya koyan teknik belgedir. Dayanağını 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik oluşturur. Belge, işe başlamadan önce hazırlanır ve tesiste patlama riski taşıyan bütün alanları kapsar.
Hangi İşyerleri Hazırlamak Zorundadır?
Ölçüt sektörün adı değil, süreçte patlayıcı ortam oluşup oluşmadığıdır. Yanıcı bir maddenin hava ile karışarak tutuşabilir bir bulut oluşturduğu her yerde yükümlülük doğar. Uygulamada en sık karşılaşılan alanlar şunlardır:
- Akaryakıt ve LPG istasyonları, yakıt tankı ve dolum alanları
- Boyahaneler, solvent ve tiner kullanılan yüzey işlem hatları
- Un, yem, nişasta ve baharat üretimi ile tahıl siloları
- Ahşap ve mobilya atölyeleri, zımpara ve talaş toplama sistemleri
- Metal tozu açığa çıkaran taşlama, kesme ve parlatma hatları
- Kimya, ilaç, plastik ve kauçuk tesisleri
- Atık işleme, geri dönüşüm ve biyogaz üretilen arıtma tesisleri
- Doğal gaz kullanılan kazan daireleri ve gaz depolama alanları
Patlayıcı Ortam Sınıflandırması
Doküman hazırlanırken riskli alanlar, patlayıcı ortamın oluşma sıklığı ve süresine göre bölgelere ayrılır. Sınıflandırma, hangi alanda hangi koruma seviyesinde ekipman kullanılacağını belirlediği için çalışmanın en kritik adımıdır.
Gaz, Buhar ve Sis İçin
- Bölge 0: Patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli veya sık sık oluştuğu yerler
- Bölge 1: Normal çalışma koşullarında ara sıra oluşma ihtimali bulunan yerler
- Bölge 2: Normal çalışmada oluşması beklenmeyen, oluşsa bile kısa süren yerler
Yanıcı Tozlar İçin
- Bölge 20: Toz bulutunun sürekli, uzun süreli veya sık sık bulunduğu yerler
- Bölge 21: Normal çalışma koşullarında ara sıra oluşma ihtimali bulunan yerler
- Bölge 22: Normal çalışmada oluşması beklenmeyen, oluşsa bile kısa süren yerler
Belirlenen bölgeler tesis krokisine işlenir, sınırları sahada işaretlenir ve bölge girişleri patlayıcı ortam uyarı işaretiyle gösterilir.
Alınacak Önlemler
Yönetmelik belirli bir öncelik sırası kurar: önce patlayıcı ortamın oluşması engellenir, engellenemiyorsa tutuşma kaynakları ortadan kaldırılır, bu da mümkün değilse patlamanın etkisi sınırlandırılır. Uygulamada bu sıra şu tedbirlere dönüşür:
- Sızdırmazlık, kapalı proses ve yeterli havalandırma ile karışım oluşumunu azaltmak
- Bölgeye uygun koruma seviyesinde, patlayıcı ortamda kullanıma uygun ekipman seçmek
- Topraklama ve eşpotansiyel bağlantılarla statik elektrik birikimini önlemek
- Sıcak işleri yazılı izin sistemine bağlamak, kıvılcım çıkaran aletleri bölge dışında tutmak
- Antistatik kişisel koruyucu donanım ve uygun iş kıyafeti kullandırmak
- Patlama tahliye kapakları, basınç boşaltma ve ayırma tertibatlarıyla etkiyi sınırlandırmak
- Tozun yüzeylerde birikmesini önleyecek temizlik düzeni kurmak
- Bölgede çalışacak personeli patlayıcı ortam riskleri ve çalışma kuralları konusunda bilgilendirmek
Havalandırma, gaz algılama, topraklama ve basınç boşaltma sistemlerinin işlevini sürdürdüğü ancak periyodik test ve kontrol kayıtlarıyla gösterilebilir; doküman bu kayıtlara atıf yapar.
Dokümanın Hazırlanması ve Güncellenmesi
Doküman işverenin sorumluluğundadır; hazırlık uygulamada tesisi tanıyan teknik ekiple birlikte yürütülür ve şu adımlarla ilerler:
- Sahada kullanılan maddelerin güvenlik bilgi formlarının ve yanıcılık özelliklerinin incelenmesi
- Proses, ekipman ve depolama envanterinin çıkarılması, kaçak ve toz kaynaklarının belirlenmesi
- Bölgelendirmenin yapılması ve krokiye işlenmesi
- Mevcut ekipman ve tesisatın bölge şartlarıyla karşılaştırılması
- Eksiklerin sorumlu ve termin içeren bir eylem planına bağlanması
Doküman işyerinin risk analizi ve acil durum planlaması ile birlikte okunmalıdır; patlama senaryosu tahliye ve müdahale planına da yansımak zorundadır. İşyerinde, iş ekipmanında veya çalışma düzeninde önemli bir değişiklik olduğunda doküman gözden geçirilir. Hazırlığın, tesisi yerinde gören iş güvenliği uzmanı ile yürütülmesi belgenin sahayla uyumlu kalmasını sağlar.