İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, çalışanların kendi işlerinden kaynaklanan tehlikeleri tanıması, alınan önlemleri doğru uygulaması ve tehlikeli bir durumla karşılaştığında ne yapacağını bilmesi için verilen zorunlu eğitimlerdir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, çalışanların bu eğitimleri almasını sağlamayı doğrudan işverenin yükümlülüğü olarak tanımlar. Eğitimin usulü, konu başlıkları ve yenilenme koşulları ise Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Eğitim, işyerinde yürütülen tüm İSG faaliyetlerinin çalışana ulaştığı noktadır; alınan kararların sahada karşılık bulup bulmadığı büyük ölçüde bu aşamada belirlenir.
Eğitim Neden Zorunlu Tutulur?
İşyerinde alınan teknik önlemler, o önlemin neden var olduğunu bilmeyen bir çalışan tarafından kolayca devre dışı bırakılabilir. Makine koruyucusunun kaldırılması, kişisel koruyucu donanımın takılmaması veya bir arızanın bildirilmemesi çoğunlukla bilgi eksikliğinden kaynaklanır. Mevzuat bu nedenle eğitimi tavsiye değil yükümlülük olarak kurgular; eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim verilmemesi hem idari yaptırım hem de iş kazası sonrasında işveren açısından ağır bir sorumluluk doğurur. Çalışan tarafında ise eğitim, kendisine tanınan hakları öğrenmesini sağlar: ciddi ve yakın tehlike durumunda çalışmaktan kaçınma hakkı, tehlikeli durumu bildirme yükümlülüğü ve sağlık gözetimine katılma hakkı bu eğitimlerde aktarılır.
Eğitim Ne Zaman Verilir, Ne Zaman Yenilenir?
Temel İSG eğitimi çalışana işe başlamadan önce verilir. Bunun dışında eğitimin tekrarlanmasını gerektiren durumlar şunlardır:
- Çalışanın iş değişikliği yapması veya yeni bir göreve alınması
- İş ekipmanının değişmesi ya da yeni bir teknolojinin uygulanmaya başlanması
- İşten uzun süre uzak kaldıktan sonra işe dönüş
- İş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olayının ardından yapılan değerlendirme sonucu
- Mevzuatın öngördüğü yenileme süresinin dolması
Eğitimin asgari süresi ve yenileme sıklığı işyerinin tehlike sınıfına göre değişir; çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde hem süre daha uzun hem de tekrar aralığı daha kısadır.
Eğitimlerin Konu Başlıkları
Genel Konular
Çalışma mevzuatı, çalışanların yasal hak ve sorumlulukları, işyeri temizliği ve düzeni ile iş kazası ve meslek hastalığından doğan hukuki sonuçlar bu başlık altında ele alınır.
Sağlık Konuları
Meslek hastalıklarının sebepleri, hastalıktan korunma ilkeleri, biyolojik ve psikososyal risk etmenleri ile ilk yardımın temel kuralları anlatılır. Bu bölümün işyerindeki karşılığı, işyeri hekimliği hizmeti kapsamında yürütülen sağlık gözetimi çalışmalarıdır. Gıda üretimi ve satışı, konaklama, güzellik ve bakım hizmetleri gibi ilgili mevzuatın öngördüğü işyerlerinde ayrıca hijyen eğitimi verilmesi gerekir.
Teknik Konular
Kimyasal, fiziksel ve ergonomik risk etmenleri, elle kaldırma ve taşıma, parlama ve patlama riskleri, iş ekipmanlarının güvenli kullanımı, elektrik tehlikeleri, yüksekte çalışma, yangın ve tahliye ile güvenlik ve sağlık işaretleri bu grupta yer alır.
Eğitimi Kimler Verebilir?
Eğitimler, işyerinde görevli iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi tarafından ya da mevzuatta yetkili sayılan kurum ve kuruluşlar aracılığıyla verilir. Eğitimin içeriği genel bir sunumdan ibaret olmamalı; işyerinde yürütülen risk değerlendirmesinin sonuçlarına, kullanılan makinelere ve gerçekleşmiş olaylara göre şekillendirilmelidir. Anlatım dili çalışanın eğitim düzeyine uygun olmalı, işyerinde yabancı uyruklu çalışan varsa eğitimin anlaşıldığından emin olunmalıdır.
Hizmet Nasıl İşler?
Süreç, işyerinin tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve mevcut eğitim kayıtlarının incelenmesiyle başlar. Kimin hangi eğitimi ne zaman alması gerektiği çıkarılır ve vardiya düzenini aksatmayacak bir eğitim takvimi hazırlanır. İçerik işyerine göre uyarlanır, eğitim işyerinde veya uygun bir eğitim ortamında verilir; yüksekte çalışma, yangın ve ilk yardım gibi başlıklar temel eğitimin ötesinde ayrı ve uygulamalı programlarla desteklenir. Takvim, eğitimlerin yenilenme tarihleri takip edilecek şekilde işverene teslim edilir.
Kayıt ve Belgelendirme
Her eğitim sonunda katılım tutanağı imzalanır, düzenlenen belge çalışanın özlük dosyasında saklanır ve kayıtlar denetimlerde ibraz edilmek üzere muhafaza edilir. Belgelendirilmemiş bir eğitimin yapıldığını denetimde veya bir uyuşmazlıkta ispat etmek mümkün olmaz; bu nedenle kayıt tutmak, eğitimin kendisi kadar önemli bir yükümlülüktür.